ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ - ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ: ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΙΣ ΜΕΤΟΧΕΣ

Η Γραμματική τις ονομάζει Μετοχές διότι μετέχουν και των ιδιοτήτων του Ρήματος αλλά και των ιδιοτήτων του επιθέτου. Στα αρχαία ελληνικά αυτό είναι σαφέστατο για όλες τις μετοχές αφού ανήκουν σε κάποιο ρήμα αλλά ταυτόχρονα κλίνονται ως επίθετα. Στα νέα ελληνικά πάντως η μετοχή του ενεργητικού ενεστώτα μένει άκλιτη, ενώ η μετοχή του παθητικού παρακειμένου κλίνεται ως επίθετο.

μετοχή του ενεργητικού ενεστώτα

Μπαίνω στην τάξη τραγουδώντας.

Βγαίνουμε απ’ το σχολείο σφυρίζοντας.

Τα τραίνα καταφθάνουν αγκομαχώντας.

Μπήκαν οι κοπέλες χορεύοντας.

(προσέξτε ότι η μετοχή δεν κλίνεται ως επίθετο, επίσης προσέξτε την ορθογραφία –ώντας όταν τονίζεται, -οντας αν δεν τονίζεται.)

μετοχή του παθητικού παρακειμένου 

Σήμερα είμαι λυπημένος.

Ο ήλιος βρήκε τη μέρα συννεφιασμένη.

Περιποιούνται τους λαβωμένους.

Τα αγιασμένα χώματα.

(προσέξτε ότι αυτές οι μετοχές κλίνονται ως επίθετα).

Πλούτισε εμπορευόμενος καπνά.

Ο λεγόμενος Δίδυμος.

Αυτά είναι ξαναειπωμένα.

Ξηλωμένος υπουργός.

(προσέξτε την ορθογραφία των τελευταίων)

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

Να γίνει γραμματική αναγνώριση των μετοχών στις ακόλουθες φράσεις:

Βοήθεια: προσέξτε αν ανήκουν σε ενεργητικό ή παθητικό ρήμα, σε ποιο χρόνο ανήκουν, αν έχουν ενεργητική ή παθητική σημασία, αν ανήκουν σε αποθετικό ρήμα, αν κλίνονται.

Ρωτώντας πας στην Πόλη.

Θέλοντας και μη θέλοντας θα σωπάσει.

Τρώγοντας έρχεται η όρεξη.

Τα δικά του συλλογιώντας κι όχι τα δικά μας τα μέλλοντα. (Εφταλιώτης)

Περασμένα μεγαλεία και διηγώντας τα να κλαις. (Σολωμός)

Στις ράχες του κάποια κορφή ονειρεύοντας γυρεύουν. (Παλαμάς)

Μήτε φοβώντας τους θεούς, τα πλατιά που κατέχουν ουράνια. (Ποριώτης)

Φοβισμένο αγρίμι.

Τραγούδι θλιβερό και παραπονεμένο.

Συννεφιασμένη Κυριακή.

Για μας τους προδομένους.

Ξενιτεμένο μου πουλί.

Περασμένες μου αγάπες.

Τα λερωμένα τ’ άπλυτα τα παραπεταμένα.

Τι με κοιτάς απορημένος;

Ο ανθισμένος κήπος.

Φεύγει δακρυσμένος.

Ήρθε μεθυσμένος.

Χορταριασμένα ερείπια.

Συνάντησα ένα διαβασμένο άνθρωπο.

Χάρισα ένα διαβασμένο βιβλίο.

Βγήκα κερδισμένος.

Αυτά είναι κερδισμένα με αίμα.

Έφυγε φαγωμένος.

Τάζεις πίτα φαγωμένη.

Έλα δω, ευλογημένε.

Έφυγε συφοριασμένος.

Τέτοια έλεγε κι ο συχωρεμένος.

Τρεμάμενα χείλη.

Πουλί πετάμενο.

Εργαζόμενη γυναίκα.

Τρεχούμενο νερό.

Μαθητευόμενος μάγος.

Εξαγόμενο βαμβάκι.

Ενδεχόμενη νίκη.

Η εφαπτομένη του κύκλου.

Η συνισταμένη των δυνάμεων.

Περπατώντας σκυφτός, πότε σερνόμενος στον πάγο, πότε βουλιάζοντας στο νερό, προχωρούσε. (Δέλτα)

Πήδηξα εμπιστευόμενος το ένστικτο.

Πέθαναν μαχόμενοι υπέρ πατρίδος.

Λείπουν οι σκεπτόμενοι άνθρωποι.

Επεξεργασμένα καπνά.

Μεταχειρισμένα αυτοκίνητα.

Ο φαντασμένος καλλιτέχνης.

Παραδεδεγμένες απόψεις.

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ

Το ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ σε απλά βήματα…

Για να κάνουμε σύνταξη, πρέπει να ξέρουμε γραμματική!

1. Υπογραμμίζουμε όλα τα ρήματα της περιόδου.

2. Κυκλώνουμε όλους τους υποτακτικούς συνδέσμους, τις αναφορικές αντωνυμίες, τα αναφορικά επιρρήματα, τις ερωτηματικές αντωνυμίες* και τα ερωτηματικά επιρρήματα*.

Αυτές οι λεξούλες μας βοηθάνε αφάνταστα: εισάγουν δευτερεύουσες προτάσεις!

Οι τελικοί υποτακτικοί σύνδεσμοι («να», «για να») εισάγουν τελικές προτάσεις

Οι αιτιολογικοί υποτακτικοί σύνδεσμοι («αφού», «επειδή») εισάγουν αιτιολογικές προτάσεις

Οι χρονικοί υποτακτικοί σύνδεσμοι («όταν», «πριν», «αφού») εισάγουν χρονικές προτάσεις κ.ο.κ.

Οι αναφορικές αντωνυμίες και τα αναφορικά επιρρήματα εισάγουν αναφορικές προτάσεις

Οι ερωτηματικές αντωνυμίες και τα ερωτηματικά επιρρήματα εισάγουν πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις*

*(εκτός αν βρίσκονται στην αρχή της περιόδου ή εντός εισαγωγικών οπότε είναι ευθείες ερωτήσεις, δηλαδή κύριες προτάσεις)

Υ → Ρ → (συνδετικό)   → Κ                 ↘ (μεταβατικό) → Α    ↘ (δίπτωτο)→ Α1 + Α2

3. Βάζουμε κάθε δευτερεύουσα πρόταση σε παρενθέσεις (). Τις κύριες προτάσεις τις βάζουμε σε αγκύλες [].

4. Δουλεύω μέσα σε κάθε πρόταση:

Έχω ήδη υπογραμμίσει το ρήμα.

Βρίσκω το υποκείμενο (πάντα σε ονομαστική πτώση)

Βρίσκω το κατηγορούμενο- σε ονομαστική (αν το ρήμα είναι συνδετικό), το αντικείμενο- σε αιτιατική (αν το ρήμα είναι μεταβατικό) – ή δύο αντικείμενα το ένα σε αιτιατική (άμεσο) και το άλλο σε γενική ή σε εμπρόθετο (έμμεσο) αν το ρήμα είναι δίπτωτο.

Αν το ρήμα είναι αμετάβατο δεν ψάχνω κατηγορούμενα και αντικείμενα.

Πχ.

Ο πύργος είναι ψηλός (κατηγορούμενο).

Διάβασα το μάθημα (αντικείμενο).

Της έστειλα μήνυμα (έμμεσο και άμεσο αντικείμενο).

Κοιμάμαι. (αμετάβατο ρήμα, δεν παίρνει αντικείμενο).

5. Τα υπόλοιπα ουσιαστικά (αν δε συνοδεύονται από πρόθεση) μπορεί να είναι:

1. στην ίδια πτώση με το ουσιαστικό που προσδιορίζουν άρα 1α΄) είτε παράθεση (ουσιαστικό γενικότερης έννοιας που συνοδεύει ουσιαστικό ειδικότερης έννοιας) 1β΄) είτε επεξήγηση (ουσιαστικό ειδικότερης έννοιας που συνοδεύει ουσιαστικό γενικότερης έννοιας) Αυτοί λέγονται ομοιόπτωτοι προσδιορισμοί.

2. σε άλλη πτώση από το ουσιαστικό που προσδιορίζουν (αυτοί λέγονται ετερόπτωτοι προσδιορισμοί):

γενική υποκειμενική «η νίκη των ελλήνων»

γενική αντικειμενική «το ψήσιμο του αρνιού»

γενική κατηγορηματική «το βιβλίο είναι μεγάλης αξίας» (για τους πολύ διαβαστερούς αυτή ανήκει στο κατηγορούμενο και όχι εδώ στους ετερόπτωτους)

γενική κτητική «το βιβλίο του μαθητή»

γενική του δημιουργού «η Οδύσσεια του Ομήρου»

γενική της αξίας «τηλεόραση χιλίων δολαρίων»

γενική της αιτίας «η λύπη του αποχωρισμού»

γενική της ύλης «ποτήρι ξύλου»

γενική του περιεχομένου «ποτήρι νερού»

γενική της ιδιότητας «άγαλμα μεγάλης ομορφιάς»

γενική του τόπου «στο μουσείο της Ακρόπολης»

αιτιατική αντικειμενική « προσοχή τις λακούβες»

αιτιατική της αναφοράς «τοίχος πέντε μέτρα ύψος»

αιτιατική του περιεχομένου «ένα ποτήρι νερό»

αιτιατική του ποσού «τοίχος πέντε μέτρα ύψος»

6. Τα επίθετα είναι συνήθως κατηγορούμενα (αν συνοδεύουν συνδετικό ρήμα) ή επιθετικοί προσδιορισμοί (δείχνουν μόνιμη ιδιότητα- «ξύλινη καρέκλα») ή κατηγορηματικοί προσδιορισμοί (δείχνουν προσωρινή ιδιότητα- «δακρυσμένα μάτια»).

7. Οι αντωνυμίες μπορούν να παίξουν όλους τους ρόλους που παίζουν τα ουσιαστικά και τα επίθετα!

8. Οι μετοχές συνήθως μπορούν να αναλυθούν σε κάποια επιρρηματική δευτερεύουσα πρόταση και τότε τις βαφτίζουμε με το αντίστοιχο όνομα.

Πχ. αν η μετοχή μπορεί να αναλυθεί σε χρονική πρόταση, τη βαφτίζουμε χρονική μετοχή.

Ειδικά οι μετοχές παθητικής φωνής (π.χ. λυπημένος, αγαπημένος κ.ο.κ.) μπορούν να λειτουργούν ως επίθετα.

Υπάρχουν μετοχές που απλώς δείχνουν τρόπο και λέγονται τροπικές.

Πάντως για τις μετοχές οφείλουμε να βρούμε το υποκείμενό τους, το κατηγορούμενο, ή το αντικείμενο ή ακόμη και το ποιητικό τους αίτιο.

9. Τα επιρρήματα λειτουργούν ως επιρρηματικοί προσδιορισμοί (τόπου, χρόνου κ.τ.ο.).

10. Οι σύνδεσμοι:

α΄)Οι παρατακτικοί σύνδεσμοι συνδέουν όμοιους όρους (πχ. κύρια πρόταση με κύρια πρόταση, υποκείμενο με υποκείμενο).

β΄)Οι υποτακτικοί σύνδεσμοι εισάγουν δευτερεύουσες προτάσεις του ίδιου είδους (πχ. οι συμπερασματικοί σύνδεσμοι εισάγουν συμπερασματικές προτάσεις, οι υποθετικοί σύνδεσμοι εισάγουν υποθετικές προτάσεις).

11. Οι προθέσεις συνοδεύονται από κάποιο ουσιαστικό ή επίθετο ή αντωνυμία ή επίρρημα και λειτουργούν ως εμπρόθετοι προσδιορισμοί (τόπου, χρόνου κ.τ.ο.).

12. Αναλύω τα είδη των δευτερευουσών προτάσεων

ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 

Α΄. Ονοματικές – λέγονται έτσι επειδή παίζουν το ρόλο ουσιαστικού (ή επιθέτου) στην πρόταση εξάρτησης (είναι δηλαδή υποκείμενο, αντικείμενο ή επιθετικός προσδιορισμός). Τέτοιες είναι οι:

βουλητικές  [θέλω] –(να

ειδικές   [είπε] -( ότι

ενδοιαστικές   [φοβάται]-(μήπως

αναφορικές   [εκείνος]-( ο οποίος

πλάγιες ερωτηματικές   [ρώτησε]-(ποιος

                                   

Β΄. Επιρρηματικές – λέγονται έτσι επειδή παίζουν το ρόλο επιρρήματος στην πρόταση εξάρτησης. Τέτοιες είναι οι:

τελικές   [πάω] -(για να

αιτιολογικές  [φεύγει]-( επειδή

χρονικές  [τηλεφώνησα]-(όταν

υποθετικές  [θα καείς]-(εάν

συμπερασματικές  [τόσο]-(ώστε

εναντιωματικές  [ήρθε]-(μολονότι

παραχωρητικές  [θα πάω]-(ακόμη και αν

 καλή πρόοδο!

ΤΑ 8 ΘΕΟΤΟΚΙΑ ΤΩΝ ΑΝΑΣΤΑΣΙΜΩΝ ΑΠΟΛΥΤΙΚΙΩΝ

Μεγάλη εντύπωση που προξένησε το Θεοτοκίο του πλ.Δ ήχου.

Θεοτοκία ονομάζουμε τα τροπάρια που αναφέρονται στη Θεοτόκο. Υπάρχουν δε μυριάδες, σκεφθείτε ότι κάθε ομάδα τροπαρίων (σε όποιον Άγιο, ή γεγονός κι αν αναφέρονται) συνοδεύεται από ένα θεοτοκίο.

Επικεντρώνομαι στα θεοτοκία που συνοδεύουν τα οκτώ αναστάσιμα απολυτίκια.

Απολυτίκιο ονομάζουμε το «τελευταίο» τροπάριο του Εσπερινού πριν την «απόλυση» του ιερέα. Τα αναστάσιμα απολυτίκια αναφέρονται στην ανάσταση του Κυρίου και είναι οκτώ, ένα για κάθε ήχο (=τρόπο μελωδίας) (καλά υπάρχουν 100δες τρόποι μελωδίας).

Κατά σειράν τα Θεοτοκία είναι τα εξής, θα εστιάσω την προσοχή μου στο τελευταίο.

Θεοτοκίον Α΄ ήχου (ακούστε το-αρχείο ήχου)

Μετάφραση:

Μόλις ο Γαβριήλ σου είπε, Παρθένε, το «Χαίρε», μαζί με τη φωνή έπαιρνε σάρκα ο Δεσπότης όλων μέσα σε Σένα που είσαι η αγία κιβωτός. Όπως είπε ο δίκαιος Δαυίδ, αποδείχθηκες πλατύτερη από τον ουρανό, αφού βάσταξες το Δημιουργό Σου. Δόξα σε Αυτόν που κατοίκησε μέσα σου, δόξα σε Αυτόν που γεννήθηκε από Εσένα, δόξα σε Αυτόν που μας ελευθέρωσε με τον τοκετό σου.

Σχόλια:

Το κείμενο απευθύνεται στη Θεοτόκο, περιγράφει την ενσάρκωση και δοξολογεί τον σεσαρκωμένον. Στατιστικά μπορούμε να πούμε ότι σε αυτό το Θεοτοκίο, Θεοτόκος και Χριστός εκθειάζονται 50% έκαστος (το μισό κείμενο αναφέρεται στη Θεοτόκο το άλλο μισό στο Χριστό). Το τροπάριο δεν περιέχει κάποια επίκληση, κάποιο αίτημα. Λογικό, αφού περιορίζεται να ευχαριστήσει-δοξολογήσει για την ελευθερία μας από το κακό.

Θεοτοκίον Β΄ ήχου (ακούστε το-αρχείο ήχου)

Μετάφραση:

Όλα ξεπερνούν την ανθρώπινη διάνοια, όλα είναι εξαιρετικά ένδοξα τα δικά Σου Θεοτόκε μυστήρια: στην αγνεία ήσουν σφραγισμένη, την παρθενία Σου φύλαγες, ως μητέρα έγινες γνωστή αδιαμφισβήτητα αφού το Θεό γέννησες τον αληθινό. Αυτόν ικέτευε να σώσει τις ψυχές μας.

Σχόλια:

Αυτό είναι θεοτοκίο 100%! Αναφέρεται εξολοκλήρου στη Θεοτόκο και τις αρετές Της. Ο Χριστός αναφέρεται μόνο σε τρεις λέξεις. Ακόμη και η επίκληση γίνεται στη Θεοτόκο.

Θεοτοκίον Γ΄ ήχου (ακούστε το-αρχείο ήχου)

Μετάφραση:

Εσένα που μεσίτευσες τη σωτηρία του γένους μας (του ανθρωπίνου γένους) ανυμνούμε Θεοτόκε Παρθένε. Διότι με τη σάρκα που από Σένα προσέλαβε ο Υιός Σου και Θεός μας, καταδέχθηκε το πάθος της σταύρωσης και μας λύτρωσε από τη φθορά ως φιλάνθρωπος.

Σχόλια:

Στατιστικά: Θεοτόκος-Χριστός 50-50. το πρώτο μισό αναφέρεται στη Θεοτόκο και την ενσάρκωση, το άλλο μισό στο Χριστό και τη σταύρωση. Επίκληση δεν υπάρχει, υποφώσκει η ευχαριστία για τη λύτρωση.

Θεοτοκίον Δ΄ ήχου (ακούστε το-αρχείο ήχου)

Μετάφραση:

Το μυστήριο που από την αρχή του κόσμου ήταν απόκρυφο και στους Αγγέλους άγνωστο, δια Σου, Θεοτόκε, φανερώθηκε στους ανθρώπους πάνω στη γη. Ο Θεός με ασύγχυτη ένωση σαρκώθηκε και σταυρό για εμάς καταδέχθηκε εκούσια. Με αυτόν (το σταυρό) ανάστησε τον πρωτόπλαστο και έσωσε από το θάνατο τις ψυχές μας.

Σχόλια:

2,5 γραμμές για τη Θεοτόκο 3,5 γραμμές για το Χριστό. Βέβαια όλα αυτά τα οκτώ θεοτοκία συνοδεύουν αναστάσιμα απολυτίκια και έτσι δικαιολογείται η συχνή αναφορά στο Χριστό, τη σταύρωση και την ανάσταση. Επίκληση δεν υπάρχει, υποφώσκει η ευχαριστία για τη σωτηρία.

Θεοτοκίον πλ.Α΄ ήχου (ακούστε το-αρχείο ήχου)

Μετάφραση:

Χαίρε η πύλη του Κυρίου που δεν τη διάβηκε κανείς. Χαίρε τείχος και σκέπασμα αυτών που προστρέχουν σε Σένα. Χαίρε ήσυχο λιμάνι και ανύπαντρη που γέννησες ενσαρκωμένο το δημιουργό Σου και Θεό. Μη λείψει η πρεσβεία Σου για αυτούς που ανυμνούν και προσκυνούν το παιδί Σου.

Σχόλια:

Επιτέλους ένας χαιρετισμός στη Θεοτόκο! Είμαστε στο 5^ο κατά σειράν Θεοτοκίο. Στο πρώτο Θεοτοκίο ίσα που αναφέρθηκε ο χαιρετισμός του Γαβριήλ. Εδώ χειμαρρώδεις χαιρετισμοί επευφημούν τη Θεοτόκο για τις αρετές Της. Ο Χριστός αναφέρεται σε τρεις λέξεις. Το τροπάριο κλείνει με εκτενή επίκληση για ανελλειπή πρεσβεία και βοήθεια.

Θεοτοκίον πλ.Β΄ ήχου

Μετάφραση:

Εσύ που την ευλογημένη κάλεσες μητέρα Σου, ήλθες για το πάθος με εκούσιο θέλημα, έλαμψες στο σταυρό θέλοντας να αναζητήσεις τον Αδάμ και έλεγες στους αγγέλους « χαρείτε μαζί μου γιατί βρέθηκε η χαμένη δραχμή». Δόξα σε Σένα που με σοφία σχεδίασες τα πάντα.

Σχόλια:

Αυτό προφανώς δεν είναι Θεοτοκίο! (με την αυστηρή έννοια του όρου) Αναφέρει τη Θεοτόκο μόνο σε μια λέξη, της χαρίζει και ένα κοσμητικό χαρακτηρισμό. Όλο το άλλο αναφέρεται στο Χριστό και κλείνει με μια δοξολογία στο πρόσωπό Του.

Θεοτοκίον Βαρέως ήχου (καλά περιμένατε να λέγεται πλ.Γ΄ ήχου!)

Μετάφραση:

Αφού είσαι θησαυρός της δικής μας ανάστασης, εμάς που σε Σένα πιστεύουμε πανύμνητε, σήκωσε από το λάκκο και το βυθό των πταισμάτων μας. Διότι Εσύ έσωσες  τους υπεύθυνους για την αμαρτία  γεννώντας τη σωτηρία. Εσύ που πριν από τη γέννα είσαι παρθένος και στη γέννα παρθένος και μετά τη γέννα πάλι παρθένος.

Σχόλια:

Ένα από τα ωραιότερα Θεοτοκία! (αν και αδικημένο αφού τα υπόλοιπα ψάλλονται μέχρι και 30 φορές το μήνα ενώ αυτό εξαιτίας πολλών συγκυριών το πολύ 4 φορές το χρόνο!)

Επιτέλους ένα κείμενο αποκλειστικά για τη Θεοτόκο! Πολύ πλούσιος ύμνος στη Θεοτόκο και στην παρθενία Της. Ενδιαφέρον είναι που η επίκληση δεν έρχεται στο τέλος αλλά στην αρχή! Εντύπωση επίσης προκαλούν τόσο ο πλεονασμός «λάκκου και βυθού» όσο και η παρήχηση «έσωσας –σωτηρίαν» αλλά και η τριπλή επανάληψη παρθένος- παρθένος- παρθένος. Είναι το πρώτο από τα 8 που παραδέχεται τα λάθη των ανθρώπων (βλ. ανάλυση στο τελευταίο Θεοτοκίο)

Θεοτοκίον πλ.Δ΄ ήχου

Μετάφραση:

Εσύ που για χάρη μας γεννήθηκες από Παρθένο και σταύρωση υπέμεινες αγαθέ, που με το θάνατό (Σου) λαφυραγώγησες το θάνατο και την ανάσταση έδειξες ως Θεός, μην παραβλέψεις αυτούς που έπλασες με το χέρι Σου. Δείξε τη φιλανθρωπία Σου ελεήμων, δέξου τη Θεοτόκο που σε γέννησε και πρεσβεύει για εμάς και σώσε, Σωτήρα μας, λαό απεγνωσμένο.

Σχόλια:

Προφανώς ούτε αυτό είναι Θεοτοκίο! (με την αυστηρή έννοια του όρου.) Η Θεοτόκος αναφέρεται μόνο σε δυο σημεία. Είναι ολόκληρο μια επίκληση στο Χριστό. Πάντως είναι εντυπωσιακό πώς κλιμακώνει σε δύο άξονες αφ’ ενός μεν τις προσπάθειες του Χριστού για τη Σωτηρία των ανθρώπων (γεννήθηκες - υπέμεινες - λαφυραγώγησες - έδειξες) και αφετέρου τις ικεσίες των ανθρώπων (για χάρη μας- μην παραβλέψεις - δείξε φιλανθρωπία- δέξου -σώσε) που εδώ αυτοί οι άνθρωποι εμφανίζονται «απεγνωσμένοι» (πόσο επίκαιρο!)

Επίσης πόσο ανθρώπινο (και σύνηθες): ικετεύεις τον ανώτατο άρχοντα και για καβάτζα έχεις ήδη ικετεύσει τη μάνα του και τον παροτρύνεις κιόλας να δεχθεί τις πρεσβείες της!

Όσον αφορά το ανθρώπινο στοιχείο παρατηρούμε στα 8 Θεοτοκία τα εξής:

Το 1^ο ακροθιγώς αναφέρει την ελευθερία (προφανώς από κάτι που μας σκλάβωνε)

Το 2^ο ικετεύει για τη σωτηρία των ψυχών μας.

Το 3^ο αναφέρει τη σωτηρία και τη λύτρωση από τη φθορά

Το 4^ο αναφέρει επίσης τη σωτηρία των ψυχών

Το 5^ο ζητάει ανελλειπή πρεσβεία

Το 6^ο παρομοιάζει τον άνθρωπο με τη χαμένη δραχμή (παρόμοιο με το χαμένο πρόβατο)

Το  7^ο παραδέχεται ότι είμαστε βουτηγμένοι σε λάκκο και βυθό λαθών

Το 8^ο κορυφώνει τους τόνους για αναζήτηση σωτηρίας από ένα λαό απεγνωσμένο (πρώτη φορά δοσμένο εδώ με τόση ένταση)

ΤΑ ΔΕΚΑ ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

Οι δάσκαλοι στο σχολείο μάς παιδεύουν: «βρες το ουσιαστικό, βρες την αντωνυμία, βρες το ρήμα, το υποκείμενο, το…»


Ας τα ξεχωρίσουμε.

Για να αναλύσουμε μια πρόταση έχουμε 3 βοηθούς: τη Γραμματική, το Συντακτικό και το Λεξικό (εντάξει οι προχωρημένοι έχουν και τον Μπαμπινιώτη, το Σωσύρ και τον Έκο) με άλλα λόγια αναλύουμε τη σημασία των λέξεων, τη μορφή τους και τις σχέσεις τους με τις άλλες λέξεις της πρότασης.

Η κυρά Γραμματική λέει ότι έχουμε 10 μέρη του λόγου, τα 6 πρώτα κλίνονται (αλλάζουν μορφή) τα άλλα 4 (ευτυχώς) όχι.

Άρθρο
Ουσιαστικό
Επίθετο
Αντωνυμία
Ρήμα
Μετοχή
-------------
Επίρρημα
Σύνδεσμος
Πρόθεση
Επιφώνημα

Πώς τα ξεχωρίζουμε

Τα Άρθρα τα μαθαίνουμε απέξω και ανακατωτά.

Ως αόριστο άρθρο χρησιμοποιείται στον ενικό αριθμό και το αριθμητικό ένας, μία, ένα.
Τα ουσιαστικά χωρίζονται σε τρία γένη, αρσενικό (ο πατέρας) θηλυκό (η μητέρα), ουδέτερο (το παιδί) και κλίνονται σε ονομαστική, γενική, αιτιατική κτλ. (ο πατέρας – του πατέρα –τον πατέρα… η μητέρα –της μητέρας –την μητέρα… το παιδί –του παιδιού –το παιδί…


Κανένα ουσιαστικό δεν μπορεί να είναι και στα τρία γένη και έτσι ξεχωρίζουμε τα ουσιαστικά από τα επίθετα (ο ψηλός, η ψηλή, το ψηλό) και τις αντωνυμίες (εκείνος, εκείνη, εκείνο). Συνήθως το ουσιαστικό συνοδεύεται από άρθρο.

Τα επίθετα κλίνονται και στα τρία γένη και έτσι ξεχωρίζονται πολύ εύκολα: ο καλός, η καλή, το καλό – ο διεθνής, η διεθνής, το διεθνές
Τις πιο πολλές φορές μέσα στην πρόταση συνοδεύουν κάποιο ουσιαστικό.

Οι αντωνυμίες είναι οι λέξεις που μιλάνε για κάποιο ουσιαστικό που δε θέλουμε να πούμε το όνομά του.
Άλλες αντωνυμίες δείχνουν κάποιον ή κάτι (δεικτικές): αυτός, αυτή, αυτό – εκείνος, εκείνη εκείνο,
Άλλες ρωτάνε για κάποιον ή κάτι (ερωτηματικές): ποιος; ποια; ποιο; πόσος; πόση; πόσο;
Άλλες αναφέρονται σε κάποιον ή κάτι (αναφορικές): ο οποίος, η οποία, το οποίο
Άλλες δείχνουν εμένα, ή εσένα κτλ (προσωπικές): εγώ, εσύ, εμείς, εσείς…

Το ρήμα το εντοπίζουμε εύκολα: είναι αυτό που δείχνει ότι κάνουμε κάτι ή παθαίνουμε κάτι.
(εγώ) ζωγραφίζω (εσύ) ζωγραφίζεις
(εγώ) ζωγραφίζομαι (εσύ) ζωγραφίζεσαι

Η μετοχή είναι ακόμη πιο εύκολη: τελειώνει σε –οντας ή –ώντας, ή –μενος, μενη, -μενο, ή –μένος, μένη, -μένο.

Τα άλλα 4 μέρη του λόγου είναι πιο εύκολα γιατί δεν κλίνονται.

Επίρρημα: λεξούλες παρόμοιες με αυτές: «εδώ, εκεί, τώρα, αύριο, βεβαίως, μαζί, χώρια» είναι επιρρήματα, προσπαθήστε να τις κλίνετε! Δεν κλίνονται!

Σύνδεσμος: και, για, να, όταν, αλλά… Μερικοί σύνδεσμοι συνδέουν ίδια πράγματα μέσα στην πρόταση και μερικοί σύνδεσμοι βρίσκονται στην αρχή μιας (δευτερεύουσας) πρότασης σαν να την τραβάν από το χέρι. Ούτε αυτές οι λέξεις κλίνονται.
Πρόθεση: μπαίνει μπροστά από ένα ουσιαστικό: με, σε, για, προς, από, αντί….

Επιφώνημα: Αχ, ωχ, αλλοίμονο…

Για να δούμε τι καταλάβαμε! Κάντε γραμματική ανάλυση των λέξεων:

«Πω πω! Κοίτα το φως! Μπαίνει από εκείνο το σπασμένο παράθυρο και φωτίζει το γραφείο μου εδώ! Τώρα είναι πολύ φωτεινό!»

(Αν θέλετε πιο δύσκολες ασκήσεις, πατήστε εδώ)

Η ΑΞΙΟΠΙΣΤΙΑ ΤΩΝ ΠΗΓΩΝ

Ενώ περιμέναμε τα τεχνολογικά άλματα, το διαδίκτυο, η ευρυζωνικότητα, τα ιστολόγια, η άμεση ενημέρωση να βελτιώσουν την πληροφόρηση του πολίτη, συμβαίνει το αντίθετο.
Τα μέσα διάδοσης έχουν βελτιωθεί, αλλά η πληροφορία στο μεγαλύτερο ποσοστό της έχει υποβαθμιστεί.

Σπανιότατα μπορείς να διασταυρώσεις μια πληροφορία από άλλη, ανεξάρτητη πηγή, ακόμη σπανιότερα να κάνεις αυτοψία, δύσκολα μπορείς να σταθμίσεις την αξιοπιστία του πληροφοριοδότη σου, ακόμη δυσκολότερα να εντοπίσεις την αρχική πηγή της πληροφορίας.
Οι πιο αντικρουόμενες πληροφορίες αναμετρούνται στην αρένα της ενημέρωσης για να κερδίσουν την εμπιστοσύνη σου. Συχνά ο πιο παχύς τίτλος, τα πιο εντυπωσιακά γράμματα, η πιο πολυκυκλοφορημένη πληροφορία κερδίζει τις εντυπώσεις. Στο τέλος εξουθενωμένος από το ψάξιμο, την έρευνα των πηγών, τη διασταύρωση πληροφοριών αφήνεσαι στην πιο χειμαρρώδη πληροφορία. Γιαυτό λέμε ότι εκείνοι που ελέγχουν τα μέσα, διαμορφώνουν την κοινή γνώμη.

Υπάρχουν εργαλεία για να ελέγχεις αποτελεσματικά την πληροφόρησή σου?

Ο Αριστοφάνης γράφει τις κωμωδίες του στη δύση του χρυσού αιώνα του Περικλή. Αυτές που σώζονται ως σήμερα είχαν την τύχη (να κινούν το ενδιαφέρον των μεταγενέστερων και) να αντιγράφονται και να ξανααντιγράφονται επί 20 περίπου αιώνες και έπειτα να τυπώνονται και να επανεκτυπώνονται (μετά την εφεύρεση της τυπογραφίας) ώστε να φτάσουν ως εμάς. Οι κωμωδίες αυτές σώζονται σήμερα σε πολλά χειρόγραφα σε διάφορες βιβλιοθήκες του κόσμου. Ο φιλόλογος που θα μελετήσει τα χειρόγραφα, θα διαπιστώσει ότι περιέχουν ασυμφωνίες, διαφορές σε μια λέξη, σε μια φράση σε κάποιο απόσπασμα γιατί έχει παρεισφρήσει το ανθρώπινο λάθος κατά την αντιγραφή. Πώς θα ξεδιαλύνει τι πραγματικά έγραψε ο Αριστοφάνης; Ακόμη δυσκολότερα, ο ιστορικός τι συμπεράσματα θα βγάλει για την εποχή του Περικλή διαβάζοντας Αριστοφάνη;

Το πρώτο πράγμα που θα κάνει ο φιλόλογος, είναι να σχεδιάσει ένα δένδρο που δείχνει ποιος αντιγράφει από ποιον. Κατατάσσει τα χειρόγραφα με βάση την παλαιότητα (τα πιο αρχαία πρώτα). Έπειτα ελέγχει ποια νεότερα χειρόγραφα περιέχουν τα ίδια ή και περισσότερα λάθη από κάποια παλιότερα για να τα εξοβελίσει.

Επίσης για τη διόρθωση των λαθών θα λάβει υπόψη τις διαφορές στη γραφή ανά τους αιώνες. Για παράδειγμα το 10ο αιώνα μ.Χ. το γράμμα «κ» γράφεται παρόμοια με το «β».

Έπειτα θα ρωτήσει τον αρχαιολόγο αν τα αρχαιολογικά ευρήματα συμφωνούν με τις περιγραφές του Αριστοφάνη.

Ειδικά για την ποίηση που υπακούει σε αυστηρούς κανόνες για το μέτρο, μπορεί ο φιλόλογος να εντοπίσει και να διορθώσει τα λάθη που αντιβαίνουν αυτούς τους κανόνες.

Αφού ο φιλόλογος διορθώσει το κείμενο του Αριστοφάνη θα το παραδώσει στον ιστορικό. Ο τελευταίος θα λάβει υπόψη του τις προτιμήσεις του Αριστοφάνη, τις εμπάθειες, το καυστικό χιούμορ του. Θα διασταυρώσει τα γεγονότα από άλλους συγγραφείς της εποχής (Θουκυδίδη, Ξενοφώντα) ή και μεταγενέστερους θα ερευνήσει τα αρχαιολογικά ευρήματα για να καταλήξει σε συμπεράσματα.

Βέβαια για εμάς είναι εξαιρετικά επίπονο και χρονοβόρο να ακολουθούμε τέτοιες διαδικασίες για καθημερινά θέματα και εξάλλου τα δικά μας συμπεράσματα στα δικά μας καθημερινά θέματα μας επηρεάζουν αμεσότατα: ποιο γάλα θα αγοράσω, ποια κρέατα είναι καθαρά, ποιο τρόφιμο δεν περιέχει μεταλλαγμένα, σε ποια παραλία θα κολυμπήσω, πόσο ακίνδυνο είναι το νερό της πόλης μου ή το τάδε φάρμακο;

Ρίτσος 100 χρόνια από τη γέννησή του

Αξίζει να σκύβουμε στους στίχους του ποιητή,
να ξεδιψάμε από το γάργαρο νερό της κρήνης του.
Είναι ο ποιητής που δείχνει ξεκάθαρα
τι είναι άνθρωπος και τι όχι,
τι είναι να αγωνίζεσαι για την ελευθερία και την ειρήνη.

33. ΙΝΔΙΚΤΟΣ

1η Σεπτεμβρίου, αρχή της Ινδίκτου.
Από τη λατινική λέξη Indictio, -onis: εξαγγελία, αναγγελία φόρου, φόρος, περίοδος φορολόγησης.

Ο Μέγας Κωνσταντίνος το 323 μ.Χ. την όρισε ως αρχή του έτους. Ακόμη και σήμερα αποτελεί την αρχή του εκκλησιαστικού έτους καθώς και του ακαδημαϊκού.

Οι Ρωμαίοι είχαν για πρωτοχρονιά την 1η Μαρτίου (πρώτος μήνας αφιερωμένος στο θεό Άρη) Προσέξτε ότι οι μήνες χωρίς κάποιο ιδιαίτερο όνομα, ονομάζονται ανάλογα με τη σειρά τους: Σεπτέμβριος, septem=επτα, Οκτώβριος, octo = οκτώ, Νοέμβριος, novem = εννιά, Δεκέμβριος, decen = δέκα.

Αργότερα (1ος π.Χ. αι.) ο Ιούλιος Καίσαρας με την πλήρη αναδιάρθρωση του ημερολογίου μετέφερε την πρωτοχρονιά στην 1η Ιανουαρίου, όπου και διατηρείται μέχρι σήμερα.

Οι Κινέζοι πάλι έχουν πρωτοχρονιά που συνδυάζει το σεληνιακό κύκλο με τη χειμερινή ισημερία και έτσι δεν είναι σταθερή ημερομηνία.

Πάντως για τους μαθητές, τους εκπαιδευτικούς και τους ορθοδόξους μπορούμε να ευχηθούμε καλή χρονιά, η καλή ίνδικτο!

29. ΤΟ ΡΗΜΑ

Το θεμέλιο μιας πρότασης είναι το υποκείμενο (=αυτό που βρίσκεται από κάτω). Η δεύτερη σημαντικότερη λέξη μέσα στην πρόταση είναι το ρήμα. Το ρήμα δείχνει την ενέργεια που εκτελεί ή δέχεται το υποκείμενο.
Το συνηθέστερο ρήμα είναι το συνδετικό. Λέγεται έτσι γιατί συνδέει το υποκείμενο με ένα γνώρισμα ή μια ιδιότητα, το κατηγορούμενο. "Ο Γιάννης είναι ψηλός῾ "Η Άννα φαίνεται άρρωστη". Το γνώρισμα αυτό συνδέεται με το υποκείμενο μόνο για τις ανάγκες της πρότασης και δεν έχει πιο μόνιμο χαρακτήρα οπότε θα ήταν μόνιμος προσδιορισμός στο υποκείμενο. Διακρίνετε τη διαφορά: "σπουδάζω γιατρός" – "ο θεράπων γιατρός εγχείρησε τον ασθενή." Τα συνήθη συνδετικά ρήματα είναι: είμαι, γίνομαι, διατελώ, αποκαλούμαι, ονομάζομαι, προσαγορεύομαι, θεωρούμαι, φαίνομαι, εκλέγομαι.

Το δεύτερο συνηθέστερο ρήμα είναι το μεταβατικό ρήμα. Αυτό εκφράζει μια ενέργεια την οποία εκτελεί το υποκείμενο. Αν το αποτέλεσμα της ενέργειας μεταβαίνει σε ένα και μόνο αντικείμενο, το ρήμα λέγεται μονόπτωτο. "ο παίκτης κλώτσησε τη μπάλα". Αν η ενέργεια μεταβαίνει σε δύο αντικείμενα, το ρήμα ανήκει στα δίπτωτα. " έδωσα λουλούδια στη μητέρα".

Μια άλλη ομάδα ρημάτων είναι τα αμετάβατα: δεν περιέχουν δράση και έτσι καμιά ενέργεια δε μεταβαίνει σε κανένα αντικείμενο: κοιμάμαι.
Η ανάλυση που προηγήθηκε αφορά στο επίπεδο της δομής (συντακτικό).

Σε επίπεδο μορφής (γραμματική) τα ρήματα χωρίζονται σε ενεργητικά, μέσα, ουδέτερα, παθητικά, αποθετικά.
Ενεργητικά: ο δράστης της ενέργειας παράγει κάποιο έργο (που μεταβαίνει στο αντικείμενο): ζωγραφίζω, διαβάζω.
Τα Μέσα ρήματα χωρίζονται σε Αυτοπαθή, Πλάγια & Δυναμικά.
Μέσα Αυτοπαθή: την ενέργεια εκτελεί το υποκείμενο και το αποτέλεσμα το υφίσταται το ίδιο το υποκείμενο: λούζομαι, γυμνάζομαι, ντύνομαι.
Μέσα Πλάγια: την ενέργεια εκτελεί κάποιος άλλος και το αποτέλεσμα επιστρέφει στο υποκείμενο. Σπάνια χρησιμοποιείται στα νέα ελληνικά: "πορίζομαι χρήματα", αλλά ήταν συχνό στα αρχαία ελληνικά: "ναυπηγούμαι τριήρεις", "ποιούμαι οικίαν" και χρησιμοποιείται και στα αγγλικά (causative form: I have my hair cut.)
Μέσα Δυναμικά: πολύ συχνό στα αρχαία ελληνικά, το υποκείμενο εκτελεί την ενέργεια με όλες τις δυνάμεις του! (προφανώς έχει ενεργητικό χαρακτήρα αλλά δημιουργεί μεγαλύτερη έμφαση από το απλό ενεργητικό ρήμα) : αιτούμαι, πολιτεύομαι, πρεσβεύομαι.
Ουδέτερα ρήματα: δεν δηλώνουν κάποια ενέργεια, αλλά κάποια κατάσταση: κοιμάμαι, ξεκουράζομαι, κείτομαι.
Παθητικά: είναι το αντίστροφο του ενεργητικού ρήματος, το υποκείμενο υφίσταται τη ρηματική ενέργεια η οποία εκτελείται από το ποιητικό αίτιο: "το φαγητό ψήνεται", "ο πίνακας ζωγραφίζεται".
Αποθετικά: είναι ρήματα που κλίνονται στην παθητική φωνή μόνο, δεν έχουν καθόλου ενεργητική φωνή (την έχουν «αποθέσει») αλλά έχουν ενεργητική διάθεση. Στην πραγματικότητα είναι μέσα δυναμικά ρήματα που πιθανότατα εξαιτίας της ευρύτατης χρήσης τους ως δυναμικών έχασαν την ενεργητική φωνή τους (αφού έπεσε σε αχρηστία): υπαινίσσομαι, επιμελούμαι, υποψιάζομαι, αντιλαμβάνομαι.
ΠΡΟΣΟΧΗ: αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν μόνο σε ενεργητική σύνταξη:
"επιμελούμαι το ορφανό", "υποψιάζομαι το γείτονα", "αντιλαμβάνομαι την απάτη".
ΔΕΝ μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε παθητική σύνταξη: το ορφανό επιμελείται από εμένα?! Ο γείτονας υποψιάζεται από εμένα?! Η απάτη αντιλαμβάνεται από εμένα?!
Αν δε θέλουμε ενεργητική σύνταξη, πρέπει να καταφύγουμε σε περίφραση: "το ορφανό τυχαίνει επιμέλειας", "ο γείτονας εγείρει υποψία", "η απάτη γίνεται αντιληπτή".

αν θέλετε να δοκιμάσετε τις δυνάμεις σας, ιδού...

24. ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΙ υπάρχουν πολλών ειδών σε όλες τις γλώσσες του κόσμου. Από ένα απλό «γεια» μέχρι άκρως τυποποιημένους και επίσημους όπως το «ave Caesar victor imperator”

Την πρώτη Παρασκευή της Σαρακοστής
(και για μερικές Παρασκευές ακόμη) ακούγονται κάποιοι πολύ ιδιαίτεροι «Χαιρετισμοί».

Πρόκειται για ένα ποίημα του Θ’ μ.Χ αιώνα με θεματικό άξονα τη ζωή και τη δράση της Παναγίας.
Αποτελείται από 24 στροφές τους «Οίκους».
Κάθε «Οίκος» ξεκινά με ένα από τα γράμματα της αλφαβήτου.

«ΑΓΓΕΛΟΣ ΠΡΩΤΟΣΤΑΤΗΣ ΟΥΡΑΝΟΘΕΝ ΕΠΕΜΦΘΗ ΕΙΠΕΙΝ ΤΗ ΘΕΟΤΟΚΩ ΤΟ ΧΑΙΡΕ…»
«ΒΛΕΠΟΥΣΑ Η ΑΓΙΑ…»
«ΓΝΩΣΙΝ ΑΓΝΩΣΤΟΝ ΓΝΩΝΑΙ…»
«ΔΥΝΑΜΙΣ ΤΟΥ ΥΨΙΣΤΟΥ…»
«ΕΧΟΥΣΑ ΘΕΟΔΟΧΟΝ…»
…
«ΨΑΛΛΟΝΤΕΣ ΣΟΥ ΤΟΝ ΤΟΚΟΝ…»
«Ω ΠΑΝΥΜΝΗΤΕ ΜΗΤΕΡ..»

Ο αφηγητής στην κατάληξη κάθε μονής στροφής
(α΄, γ΄, ε΄, …) απευθύνεται σε β΄ πρόσωπο στην Παναγία με επαναλαμβανόμενα «Χαίρε»

«ΧΑΙΡΕ ΔΙ’ ΗΣ Η ΧΑΡΑ ΕΚΛΑΜΨΕΙ…
ΧΑΙΡΕ ΝΥΜΦΗ ΑΝΥΜΦΕΥΤΕ»

Ο άγνωστος για μας ποιητής, έφερε εις πέρας πολλαπλούς άθλους:
*Να χωρέσει το θέμα του σε 24 στροφές
*Να ακροστιχίσει τις στροφές στο αλφάβητο
*Να δέσει 6 ζεύγη από «χαίρε» σε κάθε μονή στροφή (72 ζευγάρια!) χωρίς να υποπέσει σε επαναλήψεις και να «κουράσει»
*Να ντύσει με επιτυχημένες αντιθέσεις ή κλιμακώσεις (μορφολογικές, συντακτικές, νοηματικές, λεξικογραφικές) τα 72 ζεύγη χαιρετισμών
*Να δέσει νοηματικά τα αφηγηματικά τμήματα με τα «χαίρε»

Το ποίημα αυτό αναγιγνώσκεται τις Παρασκευές της Σαρακοστής, συνοδευόμενο από τον εξαιρετικό «Κανόνα» 37 στροφών του Ιωσήφ του υμνογράφου προς τη Θεοτόκο
«Χριστού βίβλον έμψυχον..» που έχει ακροστιχίδα:
ΧΑΡΑΣ ΔΟΧΕΙΟΝ ΣΟΙ ΠΡΕΠΕΙ ΧΑΙΡΕΙΝ ΜΟΝΗ. ΙΩΣΗΦ.
Επίσης ψάλλεται το πολύ γνωστό «Κοντάκιο»
«Τη υπερμάχω στρατηγώ τα νικητήρια…» που γράφτηκε το 626 μ.Χ προς τιμήν της για τη σωτηρία της Κωνσταντινούπολης.