ΕΒΔΟΜΑΔΑ

Η εβδομάδα δε σχετίζεται με τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων.
Αναδύθηκε πιθανόν από την ανάγκη των ανθρώπων να διαθέτουν μια μονάδα χρόνου μικρότερη του μήνα αλλά μεγαλύτερη της ημέρας. Οι κοινότητες μπορούν να λειτουργούν ομαλότερα όταν υπάρχουν καθορισμένα χρονικά περιθώρια για την εργασία, τη λατρεία του Θεού, την ανάπαυση.


Η αρχαία Κολομβία είχε εβδομάδα τριών ημερών, οι αρχαίοι Έλληνες προτιμούσαν εβδομάδα δέκα ημερών, ενώ μερικές πρωτόγονες φυλές σήμερα έχουν εβδομάδα τεσσάρων ημερών.
Η επταήμερη εβδομάδα (εβδομάδα <έβδομος <επτά) προέρχεται από τους Βαβυλωνίους. Η εβδομάδα τους τελείωνε με μια «ημέρα του κακού» στην οποία επιβάλλονταν απαγορεύσεις για να κατευναστούν οι θεοί. Ίσως αυτή είναι η προέλευση των περιορισμών στις δραστηριότητες του Σαββάτου για τους Εβραίους. Οι Χριστιανοί αργότερα αφιέρωσαν το Σάββατο στις ψυχές και την Κυριακή στο Θεό.

Έχουν γίνει προσπάθειες για αλλαγή της εβδομάδας, αλλά απέτυχαν. Οι Γάλλοι προσπάθησαν να επιβάλλουν εβδομάδα δέκα ημερών μετά την επανάσταση του 1789, αλλά ο Ναπολέοντας επανέφερε την επταήμερη εβδομάδα. Οι Σοβιετικοί αποπειράθηκαν το 1929 να εισαγάγουν πενθήμερη εβδομάδα, το 1932 την έκαναν εξαήμερη και μετά το Β΄ παγκόσμιο επανήλθαν στην επταήμερη.

Μερικοί βιολόγοι πιστεύουν ότι το μήκος της εβδομάδας αυτοκαθορίζεται από τον άνθρωπο, αφού ανακάλυψαν ενδείξεις για ένα επταήμερο βιορυθμό στο σώμα.

34. ΖΩΗ

Είναι ακόμη άλυτο το πρόβλημα του ορισμού της ζωής. Ωστόσο υπάρχουν τρία χαρακτηριστικά που συγκεντρωμένα τα διαθέτουν μόνο τα έμβια όντα. Υπάρχουν φαινόμενα και μηχανές που διαθέτουν ένα ή δύο από τα χαρακτηριστικά αυτά, αλλά μόνο οι ζωντανοί οργανισμοί παρουσιάζουν όλες και τις τρεις ιδιότητες που θα αναφερθούν.

Α΄. Αναπαραγωγή (μέσω νουκλεϊκών οξέων).

32. ΕΠΙΚΡΑΤΗ ΚΑΙ ΥΠΟΛΕΙΠΟΜΕΝΑ ΓΟΝΙΔΙΑ

Με αφορμή τα ερωτήματα για τα γαλάζια μάτια της κόρης μου (με γονείς, παππούδες και γιαγιάδες καστανομάτηδες) ας θυμηθούμε τους νόμους κληρονομικότητας του Μέντελ.

Τα γονίδια που περιέχονται στο DNA κάθε οργανισμού φέρουν πληροφορίες για το πώς θα αναπτυχθεί ο οργανισμός (αν το περιβάλλον το επιτρέψει). Το σύνολο αυτών των «πληροφοριών» καλείται γονότυπος. Αν όλες οι «οδηγίες» των γονιδίων θα υλοποιηθούν στον τελικό οργανισμό είναι θέμα πολλών παραγόντων μεταξύ των οποίων το περιβάλλον και οι αλληλεξαρτήσεις των γονιδίων. Η τελική εικόνα που παρουσιάζει ο οργανισμός καλείται φαινότυπος.

Το χρώμα των ματιών ελέγχεται από ένα γονίδιο. Συνηθέστατα στους Έλληνες αυτό το γονίδιο περιέχει την πληροφορία: «μάτια καστανά». Μάλιστα αυτό το γονίδιο λέγεται «επικρατές» γονίδιο γιατί αρκεί ένα τέτοιο από τη μεριά του μπαμπά ή της μαμάς ώστε ο απόγονος να έχει μάτια καστανά! Το γονίδιο για τα γαλανά μάτια, αντίθετα, λέγεται «υπολειπόμενο» γιατί κάθε φορά που θα διασταυρωθεί με το γονίδιο «μάτια καστανά», ο απόγονος θα έχει μάτια καστανά (προφανώς ο απόγονος παίρνει πάντα ένα γονίδιο για τη συγκεκριμένη ιδιότητα από τον πατέρα και ένα από τη μητέρα).

Τι γίνεται λοιπόν με τα υπολειπόμενα γονίδια? Τυχαίνει (με πιθανότητα 1/4 για τη συγκεκριμένη ιδιότητα) κάποια φορά ένας απόγονος να πάρει από τον πατέρα και ταυτόχρονα από την μητέρα μόνο το γονίδιο «γαλανά μάτια» που και οι δυο κουβαλούσαν στο DNA τους μαζί με πολλά άλλα γονίδια ο καθένας από το δικό του γενεαλογικό δέντρο εδώ και 4 έως 7 γενιές. Τις περισσότερες φορές μάλιστα οι πρόγονοι δεν είχαν γαλανά μάτια γιατί απλούστατα το συγκεκριμένο γονίδιο είναι υπολειπόμενο, αντίκριζε δίπλα του το γονίδιο «καστανά μάτια» και έτσι μπαμπάς, μαμά, παππούδες, γιαγιάδες, προ-παππούδες, προγιαγιάδες είχαν όλοι φαινότυπο: καστανά μάτια.

Παρόμοια ένας άνθρωπος μπορεί να φέρει το γονίδιο της «δρεπανοκυτταρικής αναιμίας» αλλά επειδή είναι υπολειπόμενο δεν πρόκειται να εμφανιστεί παρά μόνο αν ζευγαρώσει με άτομο που επίσης φέρει το ίδιο γονίδιο, αλλά και πάλι ο απόγονος θα εμφανίσει δρεπανοκυτταρική αναιμία (θα νοσήσει) με πιθανότητες μόνο 25%.

30. ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΣ ΔΕΙΚΤΗΣ

Η επίδραση ενός φαρμάκου διαφοροποιείται από άνθρωπο σε άνθρωπο. Μετά από έρευνες σε μερίδα του πληθυσμού καταλήγουμε για κάθε φάρμακο στη Μέση δραστική (θεραπευτική) δόση που επιτυγχάνει το μισό από το μέγιστο φαρμακολογικό αποτέλεσμα χρησιμοποιώντας τις καμπύλες δόσης-αποτελέσματος. Αυτές έχουν μορφή S, προφανώς διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο και συνεπώς δίνουν διαφορετική Μέση δόση κατά περίπτωση.
Ο μέσος όρος των αποτελεσμάτων χρησιμοποιείται ως Μέση θεραπευτική δόση. Όσο περισσότεροι λήπτες συμμετέχουν στην έρευνα τόσο πλησιέστερα στην «αληθή» θα βρίσκεται η μέση τιμή.
Παράλληλα εκτελούνται πειράματα (σε ζώα) για να προσδιορισθεί η Μέση θανατηφόρα δόση για κάθε φάρμακο. Αυτή είναι η τιμή στην οποία το 50% των πειραματόζωων πεθαίνουν.

Θεραπευτικός δείκτης ενός φαρμάκου είναι ο λόγος της Μέσης θεραπευτικής προς τη Μέση θανατηφόρο δόση.
Όσο μεγαλύτερος ο δείκτης τόσο ασφαλέστερο το φάρμακο. Πρακτικά αν οι δυο καμπύλες χαραχθούν σε κοινή κλίμακα, η απόστασή τους καθορίζει το περιθώριο να χορηγηθεί μεγαλύτερη δόση φαρμάκου χωρίς τον κίνδυνο ανεπιθύμητων παρενεργειών.

27. ΕΠΙΚΟΝΙΑΣΗ

H μεταφορά της γύρης στον ύπερο ενός άνθους με αποτέλεσμα τη γονιμοποίηση.

Στην κερασιά, την ελιά, την ντοματιά την επικονίαση εκτελούν τα έντομα, γιαυτό και τα άνθη τέτοιων φυτών έχουν ποικιλία χρωμάτων και σχημάτων. Μάλιστα μεταξύ των ανθέων υπάρχει έντονος ανταγωνισμός στο μέγεθος των πετάλων, το ύψος των στημόνων, τις ώρες που ανοίγουν ή κλείνουν, το άρωμα. Έτσι κι αλλιως τα έντομα δεν επηρεάζονται μόνο από το χρώμα των ανθέων αφού τα περισσότερα έχουν αχρωματοψία στο κόκκινο χρώμα, όπως η μέλισσα.

Στα σιτηρά την επικονίαση εκτελεί ο άνεμος. Φανταστείτε πόσα έντομα και πόσος χρόνος θα απαιτούνταν για να κάνουν την ίδια δουλειά τα έντομα! Απ’ την άλλη, ακόμη κι αν τα έντομα μιας περιοχής αποδεκατιστούν, η χλωρίδα που επικονιάζεται από τον άνεμο θα επιβιώσει.

Λίγα νούμερα: το 1/3 του ανθρώπινου διαιτολογίου στηρίζεται σε φυτά που επικονιάζονται από έντομα, μάλιστα το 80% αυτών των φυτών το επικονιάζουν οι μέλισσες!

19. ΜΕΤΑΙΣΘΗΜΑ

Η πρωτεΐνη ροδοψίνη στον αμφιβληστροειδή χιτώνα απορροφά τα εισερχόμενα φωτόνια και παραδίδει ένα ηλεκτρικό σήμα στα ιόντα νατρίου-καλίου που μεταφέρουν στον εγκέφαλο την εικόνα που βλέπουμε.
Οι χημικές αντιδράσεις που δημιουργούν την εικόνα δεν εξουδετερώνονται αμέσως μόλις εκλείψει το οπτικό ερέθισμα.
Αυτό επιτρέπει στον αμφιβληστροειδή να διατηρεί ζωντανή την εικόνα για περίπου 1/20 του δευτερολέπτου μετά τη λήξη του οπτικού ερεθίσματος.
Αυτή η ιδιότητα του ματιού μας λέγεται μεταίσθημα. Πρόκειται για εξελικτικό πλεονέκτημα που δίνει στον άνθρωπο (και τα άλλα ζώα με εξελιγμένους οφθαλμούς) την ικανότητα να αντιλαμβάνεται τον μεταβαλλόμενο χώρο γύρω του σαν μια συνέχεια και επίσης να υπολογίζει την ταχύτητα κινούμενων αντικειμένων στο οπτικό του πεδίο. Σε αυτή στηρίζεται ο κινηματογράφος.
Κάντε τα πειράματα για να ανακαλύψετε το μεταίσθημα μόνοι σας.
(περισσότερα εδώ)

3. ΦΩΤΟΤΡΟΠΙΣΜΟΣ

Φωτοτροπισμός λέγεται η τάση που παρουσιάζουν τα φυτά να τρέπονται προς το φως (θετικός φωτοτροπισμός) ή μακριά από αυτό (αρνητικός φωτοτροπισμός) Ο θετικός φωτοτροπισμός παρατηρείται πιο έντονα με τα ηλιοτρόπια, αυτός αναγκάζει τα δέντρα του δάσους να ψηλώνουν και τα στελέχη της κληματαριάς να τυλίγονται γύρω από τα στηρίγματα που θέτει ο καλλιεργητής.
Παρόμοια φαινόμενα τροφοδοτούνται και από τη βαρύτητα: θετικό γεωτροπισμό παρουσιάζουν οι ρίζες των φυτών, ενώ αρνητικό γεωτροπισμό οι βλαστοί, οι κορμοί, τα κλαδιά.
Τα φαινόμενα αυτά στηρίζονται σε ένα απλό μηχανισμό: αν ένα στέλεχος σκιάζεται σε μια πλευρά του, τα κύτταρα αυτής της πλευράς επιμηκύνονται με αργότερο ρυθμό από τα απέναντί τους με αποτέλεσμα το στέλεχος να στρέφεται.
ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΕΙΡΑΜΑ