ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ - ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ: ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΙΣ ΜΕΤΟΧΕΣ

Η Γραμματική τις ονομάζει Μετοχές διότι μετέχουν και των ιδιοτήτων του Ρήματος αλλά και των ιδιοτήτων του επιθέτου. Στα αρχαία ελληνικά αυτό είναι σαφέστατο για όλες τις μετοχές αφού ανήκουν σε κάποιο ρήμα αλλά ταυτόχρονα κλίνονται ως επίθετα. Στα νέα ελληνικά πάντως η μετοχή του ενεργητικού ενεστώτα μένει άκλιτη, ενώ η μετοχή του παθητικού παρακειμένου κλίνεται ως επίθετο.

μετοχή του ενεργητικού ενεστώτα

Μπαίνω στην τάξη τραγουδώντας.

Βγαίνουμε απ’ το σχολείο σφυρίζοντας.

Τα τραίνα καταφθάνουν αγκομαχώντας.

Μπήκαν οι κοπέλες χορεύοντας.

(προσέξτε ότι η μετοχή δεν κλίνεται ως επίθετο, επίσης προσέξτε την ορθογραφία –ώντας όταν τονίζεται, -οντας αν δεν τονίζεται.)

μετοχή του παθητικού παρακειμένου 

Σήμερα είμαι λυπημένος.

Ο ήλιος βρήκε τη μέρα συννεφιασμένη.

Περιποιούνται τους λαβωμένους.

Τα αγιασμένα χώματα.

(προσέξτε ότι αυτές οι μετοχές κλίνονται ως επίθετα).

Πλούτισε εμπορευόμενος καπνά.

Ο λεγόμενος Δίδυμος.

Αυτά είναι ξαναειπωμένα.

Ξηλωμένος υπουργός.

(προσέξτε την ορθογραφία των τελευταίων)

ΑΣΚΗΣΕΙΣ

Να γίνει γραμματική αναγνώριση των μετοχών στις ακόλουθες φράσεις:

Βοήθεια: προσέξτε αν ανήκουν σε ενεργητικό ή παθητικό ρήμα, σε ποιο χρόνο ανήκουν, αν έχουν ενεργητική ή παθητική σημασία, αν ανήκουν σε αποθετικό ρήμα, αν κλίνονται.

Ρωτώντας πας στην Πόλη.

Θέλοντας και μη θέλοντας θα σωπάσει.

Τρώγοντας έρχεται η όρεξη.

Τα δικά του συλλογιώντας κι όχι τα δικά μας τα μέλλοντα. (Εφταλιώτης)

Περασμένα μεγαλεία και διηγώντας τα να κλαις. (Σολωμός)

Στις ράχες του κάποια κορφή ονειρεύοντας γυρεύουν. (Παλαμάς)

Μήτε φοβώντας τους θεούς, τα πλατιά που κατέχουν ουράνια. (Ποριώτης)

Φοβισμένο αγρίμι.

Τραγούδι θλιβερό και παραπονεμένο.

Συννεφιασμένη Κυριακή.

Για μας τους προδομένους.

Ξενιτεμένο μου πουλί.

Περασμένες μου αγάπες.

Τα λερωμένα τ’ άπλυτα τα παραπεταμένα.

Τι με κοιτάς απορημένος;

Ο ανθισμένος κήπος.

Φεύγει δακρυσμένος.

Ήρθε μεθυσμένος.

Χορταριασμένα ερείπια.

Συνάντησα ένα διαβασμένο άνθρωπο.

Χάρισα ένα διαβασμένο βιβλίο.

Βγήκα κερδισμένος.

Αυτά είναι κερδισμένα με αίμα.

Έφυγε φαγωμένος.

Τάζεις πίτα φαγωμένη.

Έλα δω, ευλογημένε.

Έφυγε συφοριασμένος.

Τέτοια έλεγε κι ο συχωρεμένος.

Τρεμάμενα χείλη.

Πουλί πετάμενο.

Εργαζόμενη γυναίκα.

Τρεχούμενο νερό.

Μαθητευόμενος μάγος.

Εξαγόμενο βαμβάκι.

Ενδεχόμενη νίκη.

Η εφαπτομένη του κύκλου.

Η συνισταμένη των δυνάμεων.

Περπατώντας σκυφτός, πότε σερνόμενος στον πάγο, πότε βουλιάζοντας στο νερό, προχωρούσε. (Δέλτα)

Πήδηξα εμπιστευόμενος το ένστικτο.

Πέθαναν μαχόμενοι υπέρ πατρίδος.

Λείπουν οι σκεπτόμενοι άνθρωποι.

Επεξεργασμένα καπνά.

Μεταχειρισμένα αυτοκίνητα.

Ο φαντασμένος καλλιτέχνης.

Παραδεδεγμένες απόψεις.

ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ

Το ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ σε απλά βήματα…

Για να κάνουμε σύνταξη, πρέπει να ξέρουμε γραμματική!

1. Υπογραμμίζουμε όλα τα ρήματα της περιόδου.

2. Κυκλώνουμε όλους τους υποτακτικούς συνδέσμους, τις αναφορικές αντωνυμίες, τα αναφορικά επιρρήματα, τις ερωτηματικές αντωνυμίες* και τα ερωτηματικά επιρρήματα*.

Αυτές οι λεξούλες μας βοηθάνε αφάνταστα: εισάγουν δευτερεύουσες προτάσεις!

Οι τελικοί υποτακτικοί σύνδεσμοι («να», «για να») εισάγουν τελικές προτάσεις

Οι αιτιολογικοί υποτακτικοί σύνδεσμοι («αφού», «επειδή») εισάγουν αιτιολογικές προτάσεις

Οι χρονικοί υποτακτικοί σύνδεσμοι («όταν», «πριν», «αφού») εισάγουν χρονικές προτάσεις κ.ο.κ.

Οι αναφορικές αντωνυμίες και τα αναφορικά επιρρήματα εισάγουν αναφορικές προτάσεις

Οι ερωτηματικές αντωνυμίες και τα ερωτηματικά επιρρήματα εισάγουν πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις*

*(εκτός αν βρίσκονται στην αρχή της περιόδου ή εντός εισαγωγικών οπότε είναι ευθείες ερωτήσεις, δηλαδή κύριες προτάσεις)

Υ → Ρ → (συνδετικό)   → Κ                 ↘ (μεταβατικό) → Α    ↘ (δίπτωτο)→ Α1 + Α2

3. Βάζουμε κάθε δευτερεύουσα πρόταση σε παρενθέσεις (). Τις κύριες προτάσεις τις βάζουμε σε αγκύλες [].

4. Δουλεύω μέσα σε κάθε πρόταση:

Έχω ήδη υπογραμμίσει το ρήμα.

Βρίσκω το υποκείμενο (πάντα σε ονομαστική πτώση)

Βρίσκω το κατηγορούμενο- σε ονομαστική (αν το ρήμα είναι συνδετικό), το αντικείμενο- σε αιτιατική (αν το ρήμα είναι μεταβατικό) – ή δύο αντικείμενα το ένα σε αιτιατική (άμεσο) και το άλλο σε γενική ή σε εμπρόθετο (έμμεσο) αν το ρήμα είναι δίπτωτο.

Αν το ρήμα είναι αμετάβατο δεν ψάχνω κατηγορούμενα και αντικείμενα.

Πχ.

Ο πύργος είναι ψηλός (κατηγορούμενο).

Διάβασα το μάθημα (αντικείμενο).

Της έστειλα μήνυμα (έμμεσο και άμεσο αντικείμενο).

Κοιμάμαι. (αμετάβατο ρήμα, δεν παίρνει αντικείμενο).

5. Τα υπόλοιπα ουσιαστικά (αν δε συνοδεύονται από πρόθεση) μπορεί να είναι:

1. στην ίδια πτώση με το ουσιαστικό που προσδιορίζουν άρα 1α΄) είτε παράθεση (ουσιαστικό γενικότερης έννοιας που συνοδεύει ουσιαστικό ειδικότερης έννοιας) 1β΄) είτε επεξήγηση (ουσιαστικό ειδικότερης έννοιας που συνοδεύει ουσιαστικό γενικότερης έννοιας) Αυτοί λέγονται ομοιόπτωτοι προσδιορισμοί.

2. σε άλλη πτώση από το ουσιαστικό που προσδιορίζουν (αυτοί λέγονται ετερόπτωτοι προσδιορισμοί):

γενική υποκειμενική «η νίκη των ελλήνων»

γενική αντικειμενική «το ψήσιμο του αρνιού»

γενική κατηγορηματική «το βιβλίο είναι μεγάλης αξίας» (για τους πολύ διαβαστερούς αυτή ανήκει στο κατηγορούμενο και όχι εδώ στους ετερόπτωτους)

γενική κτητική «το βιβλίο του μαθητή»

γενική του δημιουργού «η Οδύσσεια του Ομήρου»

γενική της αξίας «τηλεόραση χιλίων δολαρίων»

γενική της αιτίας «η λύπη του αποχωρισμού»

γενική της ύλης «ποτήρι ξύλου»

γενική του περιεχομένου «ποτήρι νερού»

γενική της ιδιότητας «άγαλμα μεγάλης ομορφιάς»

γενική του τόπου «στο μουσείο της Ακρόπολης»

αιτιατική αντικειμενική « προσοχή τις λακούβες»

αιτιατική της αναφοράς «τοίχος πέντε μέτρα ύψος»

αιτιατική του περιεχομένου «ένα ποτήρι νερό»

αιτιατική του ποσού «τοίχος πέντε μέτρα ύψος»

6. Τα επίθετα είναι συνήθως κατηγορούμενα (αν συνοδεύουν συνδετικό ρήμα) ή επιθετικοί προσδιορισμοί (δείχνουν μόνιμη ιδιότητα- «ξύλινη καρέκλα») ή κατηγορηματικοί προσδιορισμοί (δείχνουν προσωρινή ιδιότητα- «δακρυσμένα μάτια»).

7. Οι αντωνυμίες μπορούν να παίξουν όλους τους ρόλους που παίζουν τα ουσιαστικά και τα επίθετα!

8. Οι μετοχές συνήθως μπορούν να αναλυθούν σε κάποια επιρρηματική δευτερεύουσα πρόταση και τότε τις βαφτίζουμε με το αντίστοιχο όνομα.

Πχ. αν η μετοχή μπορεί να αναλυθεί σε χρονική πρόταση, τη βαφτίζουμε χρονική μετοχή.

Ειδικά οι μετοχές παθητικής φωνής (π.χ. λυπημένος, αγαπημένος κ.ο.κ.) μπορούν να λειτουργούν ως επίθετα.

Υπάρχουν μετοχές που απλώς δείχνουν τρόπο και λέγονται τροπικές.

Πάντως για τις μετοχές οφείλουμε να βρούμε το υποκείμενό τους, το κατηγορούμενο, ή το αντικείμενο ή ακόμη και το ποιητικό τους αίτιο.

9. Τα επιρρήματα λειτουργούν ως επιρρηματικοί προσδιορισμοί (τόπου, χρόνου κ.τ.ο.).

10. Οι σύνδεσμοι:

α΄)Οι παρατακτικοί σύνδεσμοι συνδέουν όμοιους όρους (πχ. κύρια πρόταση με κύρια πρόταση, υποκείμενο με υποκείμενο).

β΄)Οι υποτακτικοί σύνδεσμοι εισάγουν δευτερεύουσες προτάσεις του ίδιου είδους (πχ. οι συμπερασματικοί σύνδεσμοι εισάγουν συμπερασματικές προτάσεις, οι υποθετικοί σύνδεσμοι εισάγουν υποθετικές προτάσεις).

11. Οι προθέσεις συνοδεύονται από κάποιο ουσιαστικό ή επίθετο ή αντωνυμία ή επίρρημα και λειτουργούν ως εμπρόθετοι προσδιορισμοί (τόπου, χρόνου κ.τ.ο.).

12. Αναλύω τα είδη των δευτερευουσών προτάσεων

ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 

Α΄. Ονοματικές – λέγονται έτσι επειδή παίζουν το ρόλο ουσιαστικού (ή επιθέτου) στην πρόταση εξάρτησης (είναι δηλαδή υποκείμενο, αντικείμενο ή επιθετικός προσδιορισμός). Τέτοιες είναι οι:

βουλητικές  [θέλω] –(να

ειδικές   [είπε] -( ότι

ενδοιαστικές   [φοβάται]-(μήπως

αναφορικές   [εκείνος]-( ο οποίος

πλάγιες ερωτηματικές   [ρώτησε]-(ποιος

                                   

Β΄. Επιρρηματικές – λέγονται έτσι επειδή παίζουν το ρόλο επιρρήματος στην πρόταση εξάρτησης. Τέτοιες είναι οι:

τελικές   [πάω] -(για να

αιτιολογικές  [φεύγει]-( επειδή

χρονικές  [τηλεφώνησα]-(όταν

υποθετικές  [θα καείς]-(εάν

συμπερασματικές  [τόσο]-(ώστε

εναντιωματικές  [ήρθε]-(μολονότι

παραχωρητικές  [θα πάω]-(ακόμη και αν

 καλή πρόοδο!

ΤΑ ΔΕΚΑ ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

Οι δάσκαλοι στο σχολείο μάς παιδεύουν: «βρες το ουσιαστικό, βρες την αντωνυμία, βρες το ρήμα, το υποκείμενο, το…»


Ας τα ξεχωρίσουμε.

Για να αναλύσουμε μια πρόταση έχουμε 3 βοηθούς: τη Γραμματική, το Συντακτικό και το Λεξικό (εντάξει οι προχωρημένοι έχουν και τον Μπαμπινιώτη, το Σωσύρ και τον Έκο) με άλλα λόγια αναλύουμε τη σημασία των λέξεων, τη μορφή τους και τις σχέσεις τους με τις άλλες λέξεις της πρότασης.

Η κυρά Γραμματική λέει ότι έχουμε 10 μέρη του λόγου, τα 6 πρώτα κλίνονται (αλλάζουν μορφή) τα άλλα 4 (ευτυχώς) όχι.

Άρθρο
Ουσιαστικό
Επίθετο
Αντωνυμία
Ρήμα
Μετοχή
-------------
Επίρρημα
Σύνδεσμος
Πρόθεση
Επιφώνημα

Πώς τα ξεχωρίζουμε

Τα Άρθρα τα μαθαίνουμε απέξω και ανακατωτά.

Ως αόριστο άρθρο χρησιμοποιείται στον ενικό αριθμό και το αριθμητικό ένας, μία, ένα.
Τα ουσιαστικά χωρίζονται σε τρία γένη, αρσενικό (ο πατέρας) θηλυκό (η μητέρα), ουδέτερο (το παιδί) και κλίνονται σε ονομαστική, γενική, αιτιατική κτλ. (ο πατέρας – του πατέρα –τον πατέρα… η μητέρα –της μητέρας –την μητέρα… το παιδί –του παιδιού –το παιδί…


Κανένα ουσιαστικό δεν μπορεί να είναι και στα τρία γένη και έτσι ξεχωρίζουμε τα ουσιαστικά από τα επίθετα (ο ψηλός, η ψηλή, το ψηλό) και τις αντωνυμίες (εκείνος, εκείνη, εκείνο). Συνήθως το ουσιαστικό συνοδεύεται από άρθρο.

Τα επίθετα κλίνονται και στα τρία γένη και έτσι ξεχωρίζονται πολύ εύκολα: ο καλός, η καλή, το καλό – ο διεθνής, η διεθνής, το διεθνές
Τις πιο πολλές φορές μέσα στην πρόταση συνοδεύουν κάποιο ουσιαστικό.

Οι αντωνυμίες είναι οι λέξεις που μιλάνε για κάποιο ουσιαστικό που δε θέλουμε να πούμε το όνομά του.
Άλλες αντωνυμίες δείχνουν κάποιον ή κάτι (δεικτικές): αυτός, αυτή, αυτό – εκείνος, εκείνη εκείνο,
Άλλες ρωτάνε για κάποιον ή κάτι (ερωτηματικές): ποιος; ποια; ποιο; πόσος; πόση; πόσο;
Άλλες αναφέρονται σε κάποιον ή κάτι (αναφορικές): ο οποίος, η οποία, το οποίο
Άλλες δείχνουν εμένα, ή εσένα κτλ (προσωπικές): εγώ, εσύ, εμείς, εσείς…

Το ρήμα το εντοπίζουμε εύκολα: είναι αυτό που δείχνει ότι κάνουμε κάτι ή παθαίνουμε κάτι.
(εγώ) ζωγραφίζω (εσύ) ζωγραφίζεις
(εγώ) ζωγραφίζομαι (εσύ) ζωγραφίζεσαι

Η μετοχή είναι ακόμη πιο εύκολη: τελειώνει σε –οντας ή –ώντας, ή –μενος, μενη, -μενο, ή –μένος, μένη, -μένο.

Τα άλλα 4 μέρη του λόγου είναι πιο εύκολα γιατί δεν κλίνονται.

Επίρρημα: λεξούλες παρόμοιες με αυτές: «εδώ, εκεί, τώρα, αύριο, βεβαίως, μαζί, χώρια» είναι επιρρήματα, προσπαθήστε να τις κλίνετε! Δεν κλίνονται!

Σύνδεσμος: και, για, να, όταν, αλλά… Μερικοί σύνδεσμοι συνδέουν ίδια πράγματα μέσα στην πρόταση και μερικοί σύνδεσμοι βρίσκονται στην αρχή μιας (δευτερεύουσας) πρότασης σαν να την τραβάν από το χέρι. Ούτε αυτές οι λέξεις κλίνονται.
Πρόθεση: μπαίνει μπροστά από ένα ουσιαστικό: με, σε, για, προς, από, αντί….

Επιφώνημα: Αχ, ωχ, αλλοίμονο…

Για να δούμε τι καταλάβαμε! Κάντε γραμματική ανάλυση των λέξεων:

«Πω πω! Κοίτα το φως! Μπαίνει από εκείνο το σπασμένο παράθυρο και φωτίζει το γραφείο μου εδώ! Τώρα είναι πολύ φωτεινό!»

(Αν θέλετε πιο δύσκολες ασκήσεις, πατήστε εδώ)