ΤΑ ΔΕΚΑ ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

Οι δάσκαλοι στο σχολείο μάς παιδεύουν: «βρες το ουσιαστικό, βρες την αντωνυμία, βρες το ρήμα, το υποκείμενο, το…»


Ας τα ξεχωρίσουμε.

Για να αναλύσουμε μια πρόταση έχουμε 3 βοηθούς: τη Γραμματική, το Συντακτικό και το Λεξικό (εντάξει οι προχωρημένοι έχουν και τον Μπαμπινιώτη, το Σωσύρ και τον Έκο) με άλλα λόγια αναλύουμε τη σημασία των λέξεων, τη μορφή τους και τις σχέσεις τους με τις άλλες λέξεις της πρότασης.

Η κυρά Γραμματική λέει ότι έχουμε 10 μέρη του λόγου, τα 6 πρώτα κλίνονται (αλλάζουν μορφή) τα άλλα 4 (ευτυχώς) όχι.

Άρθρο
Ουσιαστικό
Επίθετο
Αντωνυμία
Ρήμα
Μετοχή
-------------
Επίρρημα
Σύνδεσμος
Πρόθεση
Επιφώνημα

Πώς τα ξεχωρίζουμε

Τα Άρθρα τα μαθαίνουμε απέξω και ανακατωτά.

Ως αόριστο άρθρο χρησιμοποιείται στον ενικό αριθμό και το αριθμητικό ένας, μία, ένα.
Τα ουσιαστικά χωρίζονται σε τρία γένη, αρσενικό (ο πατέρας) θηλυκό (η μητέρα), ουδέτερο (το παιδί) και κλίνονται σε ονομαστική, γενική, αιτιατική κτλ. (ο πατέρας – του πατέρα –τον πατέρα… η μητέρα –της μητέρας –την μητέρα… το παιδί –του παιδιού –το παιδί…


Κανένα ουσιαστικό δεν μπορεί να είναι και στα τρία γένη και έτσι ξεχωρίζουμε τα ουσιαστικά από τα επίθετα (ο ψηλός, η ψηλή, το ψηλό) και τις αντωνυμίες (εκείνος, εκείνη, εκείνο). Συνήθως το ουσιαστικό συνοδεύεται από άρθρο.

Τα επίθετα κλίνονται και στα τρία γένη και έτσι ξεχωρίζονται πολύ εύκολα: ο καλός, η καλή, το καλό – ο διεθνής, η διεθνής, το διεθνές
Τις πιο πολλές φορές μέσα στην πρόταση συνοδεύουν κάποιο ουσιαστικό.

Οι αντωνυμίες είναι οι λέξεις που μιλάνε για κάποιο ουσιαστικό που δε θέλουμε να πούμε το όνομά του.
Άλλες αντωνυμίες δείχνουν κάποιον ή κάτι (δεικτικές): αυτός, αυτή, αυτό – εκείνος, εκείνη εκείνο,
Άλλες ρωτάνε για κάποιον ή κάτι (ερωτηματικές): ποιος; ποια; ποιο; πόσος; πόση; πόσο;
Άλλες αναφέρονται σε κάποιον ή κάτι (αναφορικές): ο οποίος, η οποία, το οποίο
Άλλες δείχνουν εμένα, ή εσένα κτλ (προσωπικές): εγώ, εσύ, εμείς, εσείς…

Το ρήμα το εντοπίζουμε εύκολα: είναι αυτό που δείχνει ότι κάνουμε κάτι ή παθαίνουμε κάτι.
(εγώ) ζωγραφίζω (εσύ) ζωγραφίζεις
(εγώ) ζωγραφίζομαι (εσύ) ζωγραφίζεσαι

Η μετοχή είναι ακόμη πιο εύκολη: τελειώνει σε –οντας ή –ώντας, ή –μενος, μενη, -μενο, ή –μένος, μένη, -μένο.

Τα άλλα 4 μέρη του λόγου είναι πιο εύκολα γιατί δεν κλίνονται.

Επίρρημα: λεξούλες παρόμοιες με αυτές: «εδώ, εκεί, τώρα, αύριο, βεβαίως, μαζί, χώρια» είναι επιρρήματα, προσπαθήστε να τις κλίνετε! Δεν κλίνονται!

Σύνδεσμος: και, για, να, όταν, αλλά… Μερικοί σύνδεσμοι συνδέουν ίδια πράγματα μέσα στην πρόταση και μερικοί σύνδεσμοι βρίσκονται στην αρχή μιας (δευτερεύουσας) πρότασης σαν να την τραβάν από το χέρι. Ούτε αυτές οι λέξεις κλίνονται.
Πρόθεση: μπαίνει μπροστά από ένα ουσιαστικό: με, σε, για, προς, από, αντί….

Επιφώνημα: Αχ, ωχ, αλλοίμονο…

Για να δούμε τι καταλάβαμε! Κάντε γραμματική ανάλυση των λέξεων:

«Πω πω! Κοίτα το φως! Μπαίνει από εκείνο το σπασμένο παράθυρο και φωτίζει το γραφείο μου εδώ! Τώρα είναι πολύ φωτεινό!»

(Αν θέλετε πιο δύσκολες ασκήσεις, πατήστε εδώ)

29. ΤΟ ΡΗΜΑ

Το θεμέλιο μιας πρότασης είναι το υποκείμενο (=αυτό που βρίσκεται από κάτω). Η δεύτερη σημαντικότερη λέξη μέσα στην πρόταση είναι το ρήμα. Το ρήμα δείχνει την ενέργεια που εκτελεί ή δέχεται το υποκείμενο.
Το συνηθέστερο ρήμα είναι το συνδετικό. Λέγεται έτσι γιατί συνδέει το υποκείμενο με ένα γνώρισμα ή μια ιδιότητα, το κατηγορούμενο. "Ο Γιάννης είναι ψηλός῾ "Η Άννα φαίνεται άρρωστη". Το γνώρισμα αυτό συνδέεται με το υποκείμενο μόνο για τις ανάγκες της πρότασης και δεν έχει πιο μόνιμο χαρακτήρα οπότε θα ήταν μόνιμος προσδιορισμός στο υποκείμενο. Διακρίνετε τη διαφορά: "σπουδάζω γιατρός" – "ο θεράπων γιατρός εγχείρησε τον ασθενή." Τα συνήθη συνδετικά ρήματα είναι: είμαι, γίνομαι, διατελώ, αποκαλούμαι, ονομάζομαι, προσαγορεύομαι, θεωρούμαι, φαίνομαι, εκλέγομαι.

Το δεύτερο συνηθέστερο ρήμα είναι το μεταβατικό ρήμα. Αυτό εκφράζει μια ενέργεια την οποία εκτελεί το υποκείμενο. Αν το αποτέλεσμα της ενέργειας μεταβαίνει σε ένα και μόνο αντικείμενο, το ρήμα λέγεται μονόπτωτο. "ο παίκτης κλώτσησε τη μπάλα". Αν η ενέργεια μεταβαίνει σε δύο αντικείμενα, το ρήμα ανήκει στα δίπτωτα. " έδωσα λουλούδια στη μητέρα".

Μια άλλη ομάδα ρημάτων είναι τα αμετάβατα: δεν περιέχουν δράση και έτσι καμιά ενέργεια δε μεταβαίνει σε κανένα αντικείμενο: κοιμάμαι.
Η ανάλυση που προηγήθηκε αφορά στο επίπεδο της δομής (συντακτικό).

Σε επίπεδο μορφής (γραμματική) τα ρήματα χωρίζονται σε ενεργητικά, μέσα, ουδέτερα, παθητικά, αποθετικά.
Ενεργητικά: ο δράστης της ενέργειας παράγει κάποιο έργο (που μεταβαίνει στο αντικείμενο): ζωγραφίζω, διαβάζω.
Τα Μέσα ρήματα χωρίζονται σε Αυτοπαθή, Πλάγια & Δυναμικά.
Μέσα Αυτοπαθή: την ενέργεια εκτελεί το υποκείμενο και το αποτέλεσμα το υφίσταται το ίδιο το υποκείμενο: λούζομαι, γυμνάζομαι, ντύνομαι.
Μέσα Πλάγια: την ενέργεια εκτελεί κάποιος άλλος και το αποτέλεσμα επιστρέφει στο υποκείμενο. Σπάνια χρησιμοποιείται στα νέα ελληνικά: "πορίζομαι χρήματα", αλλά ήταν συχνό στα αρχαία ελληνικά: "ναυπηγούμαι τριήρεις", "ποιούμαι οικίαν" και χρησιμοποιείται και στα αγγλικά (causative form: I have my hair cut.)
Μέσα Δυναμικά: πολύ συχνό στα αρχαία ελληνικά, το υποκείμενο εκτελεί την ενέργεια με όλες τις δυνάμεις του! (προφανώς έχει ενεργητικό χαρακτήρα αλλά δημιουργεί μεγαλύτερη έμφαση από το απλό ενεργητικό ρήμα) : αιτούμαι, πολιτεύομαι, πρεσβεύομαι.
Ουδέτερα ρήματα: δεν δηλώνουν κάποια ενέργεια, αλλά κάποια κατάσταση: κοιμάμαι, ξεκουράζομαι, κείτομαι.
Παθητικά: είναι το αντίστροφο του ενεργητικού ρήματος, το υποκείμενο υφίσταται τη ρηματική ενέργεια η οποία εκτελείται από το ποιητικό αίτιο: "το φαγητό ψήνεται", "ο πίνακας ζωγραφίζεται".
Αποθετικά: είναι ρήματα που κλίνονται στην παθητική φωνή μόνο, δεν έχουν καθόλου ενεργητική φωνή (την έχουν «αποθέσει») αλλά έχουν ενεργητική διάθεση. Στην πραγματικότητα είναι μέσα δυναμικά ρήματα που πιθανότατα εξαιτίας της ευρύτατης χρήσης τους ως δυναμικών έχασαν την ενεργητική φωνή τους (αφού έπεσε σε αχρηστία): υπαινίσσομαι, επιμελούμαι, υποψιάζομαι, αντιλαμβάνομαι.
ΠΡΟΣΟΧΗ: αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν μόνο σε ενεργητική σύνταξη:
"επιμελούμαι το ορφανό", "υποψιάζομαι το γείτονα", "αντιλαμβάνομαι την απάτη".
ΔΕΝ μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε παθητική σύνταξη: το ορφανό επιμελείται από εμένα?! Ο γείτονας υποψιάζεται από εμένα?! Η απάτη αντιλαμβάνεται από εμένα?!
Αν δε θέλουμε ενεργητική σύνταξη, πρέπει να καταφύγουμε σε περίφραση: "το ορφανό τυχαίνει επιμέλειας", "ο γείτονας εγείρει υποψία", "η απάτη γίνεται αντιληπτή".

αν θέλετε να δοκιμάσετε τις δυνάμεις σας, ιδού...