Με αφορμή τα ερωτήματα για τα γαλάζια μάτια της κόρης μου (με γονείς, παππούδες και γιαγιάδες καστανομάτηδες) ας θυμηθούμε τους νόμους κληρονομικότητας του Μέντελ.Τα γονίδια που περιέχονται στο DNA κάθε οργανισμού φέρουν πληροφορίες για το πώς θα αναπτυχθεί ο οργανισμός (αν το περιβάλλον το επιτρέψει). Το σύνολο αυτών των «πληροφοριών» καλείται γονότυπος. Αν όλες οι «οδηγίες» των γονιδίων θα υλοποιηθούν στον τελικό οργανισμό είναι θέμα πολλών παραγόντων μεταξύ των οποίων το περιβάλλον και οι αλληλεξαρτήσεις των γονιδίων. Η τελική εικόνα που παρουσιάζει ο οργανισμός καλείται φαινότυπος.
Το χρώμα των ματιών ελέγχεται από ένα γονίδιο. Συνηθέστατα στους Έλληνες αυτό το γονίδιο περιέχει την πληροφορία: «μάτια καστανά». Μάλιστα αυτό το γονίδιο λέγεται «επικρατές» γονίδιο γιατί αρκεί ένα τέτοιο από τη μεριά του μπαμπά ή της μαμάς ώστε ο απόγονος να έχει μάτια καστανά! Το γονίδιο για τα γαλανά μάτια, αντίθετα, λέγεται «υπολειπόμενο» γιατί κάθε φορά που θα διασταυρωθεί με το γονίδιο «μάτια καστανά», ο απόγονος θα έχει μάτια καστανά (προφανώς ο απόγονος παίρνει πάντα ένα γονίδιο για τη συγκεκριμένη ιδιότητα από τον πατέρα και ένα από τη μητέρα).
Τι γίνεται λοιπόν με τα υπολειπόμενα γονίδια? Τυχαίνει (με πιθανότητα 1/4 για τη συγκεκριμένη ιδιότητα) κάποια φορά ένας απόγονος να πάρει από τον πατέρα και ταυτόχρονα από την μητέρα μόνο το γονίδιο «γαλανά μάτια» που και οι δυο κουβαλούσαν στο DNA τους μαζί με πολλά άλλα γονίδια ο καθένας από το δικό του γενεαλογικό δέντρο εδώ και 4 έως 7 γενιές. Τις περισσότερες φορές μάλιστα οι πρόγονοι δεν είχαν γαλανά μάτια γιατί απλούστατα το συγκεκριμένο γονίδιο είναι υπολειπόμενο, αντίκριζε δίπλα του το γονίδιο «καστανά μάτια» και έτσι μπαμπάς, μαμά, παππούδες, γιαγιάδες, προ-παππούδες, προγιαγιάδες είχαν όλοι φαινότυπο: καστανά μάτια.
Παρόμοια ένας άνθρωπος μπορεί να φέρει το γονίδιο της «δρεπανοκυτταρικής αναιμίας» αλλά επειδή είναι υπολειπόμενο δεν πρόκειται να εμφανιστεί παρά μόνο αν ζευγαρώσει με άτομο που επίσης φέρει το ίδιο γονίδιο, αλλά και πάλι ο απόγονος θα εμφανίσει δρεπανοκυτταρική αναιμία (θα νοσήσει) με πιθανότητες μόνο 25%.
